اختلالات و درد مفصل فاست چیست و چگونه درمان میشود؟

درد مفصل فاست معمولاً به صورت درد خفیف و مداوم در ناحیه کمر حس می‌شود و گاهی با دردهای تیرکشنده‌ای که به باسن، ران یا ساق پا کشیده می‌شود، همراه است. علت اصلی این مشکل فرسودگی تدریجی مفاصل فاست در طول زمان است که با بالا رفتن سن تشدید می‌گردد. بر اساس شواهد علمی معتبر، درمان‌های محافظه‌کارانه مانند استراحت هدفمند، فیزیوتراپی و تزریقات موضعی، در اکثر بیماران به کاهش قابل توجه درد کمک می‌کنند.

اگر درد با وجود درمان‌های اولیه ادامه پیدا کرد، با تب همراه شد، یا کنترل مثانه یا روده دچار مشکل شد، حتماً به پزشک مراجعه کنید.

مفصل فاست چیست و چه کارایی دارد؟

مفاصل فاست، اتصالات استخوانی در قسمت پشتی ستون فقرات هستند که مهره‌های مجاور را به هم متصل می‌کنند. وظیفه اصلی این مفاصل انجام حرکات مهره‌ها و محدود کردن آن در دامنه‌ای ایمن است؛ به عبارت دیگر، این مفاصل اجازه نمی‌دهند که ستون فقرات هنگام چرخش یا خم شدن از حد طبیعی خود فراتر رود.

این مفاصل در سراسر ستون فقرات، از گردن تا کمر، وجود دارند. بین هر دو مهره متوالی، دو مفصل فاست وجود دارد: یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ. هر مفصل فاست از دو برآمدگی استخوانی تشکیل شده که مهره‌ها را در کنار هم نگه می‌دارد. موقعیت استراتژیک این مفاصل در توزیع بار وزن بدن و تأمین انعطاف‌پذیری ستون فقرات نقش مهمی ایفا می‌کند.

درد مفصل فاست چه احساسی دارد؟

بسیاری از بیماران درباره دردی صحبت می‌کنند که خوردن غذا، نشستن طولانی یا حتی صحبت کردن را دشوار کرده‌است؛ نه به این دلیل که درد در دهان است، بلکه به این خاطر که هر حرکت ساده بدنی ممکن است موجی از ناراحتی ایجاد کند. درد مفصل فاست اغلب به صورت یک ناراحتی مبهم در ناحیه کمر توصیف می‌شود که بسته به محل مفصل آسیب‌دیده می‌تواند به شکل‌های متفاوتی درآید.

در موارد پیشرفته، این درد می‌تواند به شکل سوزش یا تیرکشندگی شدید از کمر به باسن، ران، ساق و پاها منتشر گردد. نکته جالب این است که این الگوی انتشار درد گاهی اوقات آن‌قدر به درد سیاتیک یا فتق دیسک شباهت دارد که حتی پزشکان با تجربه نیز برای تمییز بین آنها نیاز به آزمون‌های تکمیلی دارند. تجربه بالینی نشان می‌دهد که بیماران مبتلا به سندرم مفصل فاست اغلب درد را در یک سمت کمر احساس می‌کنند، اما در موارد دوطرفه، هر دو سمت بدن ممکن است درگیر شود.

چه بیماری‌هایی مفاصل فاست را درگیر می‌کنند؟

طیف مختلفی از اختلالات می‌توانند مفاصل فاست را تحت تأثیر قرار دهند:

• آرتروز (استئوآرتریت) مفصل فاست: شایع‌ترین علت، که با نام سندرم مفصل فاست نیز شناخته می‌شود.
• اسپوندیلولیستزیس: لغزش یک مهره به سمت جلو نسبت به مهره زیرین.
• کیست‌های سینوویال: توده‌های مایع بی‌خطر که در مجاورت مفاصل فاست تشکیل می‌شوند.
• آسیب‌های تروماتیک: شامل کشیدگی کپسول مفصلی، شکستگی زوائد مفصلی، دررفتگی و آسیب‌های ناشی از وضعیت نامناسب بدن.

علائم اختلالات مفصل فاست

بسیاری از بیماران مبتلا به سندرم مفصل فاست، درد را در ناحیه کمری حس می‌کنند، زیرا این ناحیه از ستون فقرات بار بیشتری را تحمل می‌کند. شدت و ماهیت علائم بستگی به عوامل مختلفی دارد: تعداد مفاصل آسیب‌دیده، محل آنها در ستون فقرات، میزان آسیب ساختاری و وجود یا عدم تحریک ریشه عصبی.

علائم عمومی

• یک درد مبهم و کشنده در ناحیه کمر.
• ضعف عضلانی در نواحی مجاور.
• حساسیت و درد در لمس ناحیه مفصل آسیب‌دیده.
• تشدید درد در صبح‌ها، بعد از بی‌تحرکی طولانی، یا با حرکات چرخشی و خمشی ستون فقرات.
• سفتی مفصل در بیماران مبتلا به آرتروز همزمان.
• صدای ساییدگی یا خرد شدن هنگام حرکت (کریپتوس).

اگر مفصل فاست فقط در یک طرف درگیر باشد، ممکن است درد را تنها در یک سمت احساس کنید. اگر درد را در هر دو سمت احساس کردید، به آن درد دوطرفه مفصل فاست می‌گویند.

علل سندرم مفصل فاست

سندرم مفصل فاست معمولاً ناشی از فرسودگی تدریجی این مفاصل است که این فرایند با افزایش سن سرعت می‌گیرد. طبق داده‌های علمی منتشرشده، تغییرات آرتروزی مفصل فاست مسئول ۱۵ تا ۴۵ درصد از موارد کمردرد مزمن هستند. این عدد نشان می‌دهد که سندرم مفصل فاست یکی از شایع‌ترین و در عین حال کمتر شناخته‌شده‌ترین علل درد مزمن در ستون فقرات است.

دو مسیر اصلی برای آسیب به مفاصل فاست وجود دارد:

• آرتروز ستون فقرات: این فرایند تخریبی به غضروف پوشاننده مفاصل آسیب می‌زند و منجر به التهاب، سفتی و دردی می‌شود که به دلیل تماس مستقیم استخوان با استخوان هنگام حرکت اتفاق می‌افتد.
• تخریب دیسک‌های بین مهره‌ای: کاهش ارتفاع این دیسک‌ها، که نقش بالشتک را دارند، سطوح مفصلی را به هم نزدیک می‌کند و فشار غیرطبیعی بر مفاصل فاست وارد می‌سازد.

سایر عوامل مستعدکننده شامل:

• شکستگی‌های ستون فقرات.
• وضعیت نامناسب بدن در فعالیت‌های روزمره.
• سبک زندگی کم‌تحرک.
• اضافه وزن.
• فشار مکرر از خم شدن یا چرخیدن مداوم.
• پارگی رباط‌های مفصل.
• حرکات ناگهانی با اعمال نیروی زیاد به مفاصل فاست.
• تروما (ضربه) به دلیل تصادف، سقوط یا آسیب ورزشی.
• بیماری‌های آرتریت التهابی: اسپوندیلیت آنکیلوزان، آرتریت پسوریاتیک و آرتریت روماتوئید.

هایپرتروفی مفصل فاست، آرتروپاتی و کیست‌های سینوویال

هایپرتروفی مفصل فاست به بزرگ شدن تدریجی این مفاصل به خاطر تغییرات تخریبی گفته می‌شود. پیری، آرتروز و فرسودگی مداوم سه عامل اصلی در بروز این وضعیت هستند.

بیماری‌های آرتریت التهابی سیستمیک مانند اسپوندیلیت آنکیلوزان، آرتریت پسوریاتیک و آرتریت روماتوئید می‌توانند منجر به التهاب مزمن شوند که به مرور به آرتروپاتی فاست و زوال پیشرفته مفاصل فاست کمری منجر می‌گردد. علائم این حالت چنان به درد فتق دیسک کمری و سیاتیک شبیه است که افتراق بالینی آنها بدون تصویربرداری تخصصی دشوار است.

کیست سینوویال نیز نوعی توده مایع است که در طول ستون فقرات ایجاد می‌شود. این کیست‌ها معمولاً بی‌علامت هستند، اما بسته به اندازه و محل قرارگیری، می‌توانند علائمی مشابه تنگی کانال نخاعی ایجاد کنند: کمردرد، بی‌حسی و اختلال در حرکت.

چرا مفاصل فاست به کمردرد منجر می‌شوند؟

مفاصل فاست به طور مداوم بخشی عمده از وزن بالاتنه را تحمل کرده و این فشار موجب ضعیف شدن تدریجی آنها در طول سال‌ها می‌شود. التهاب مزمن و تخریب ساختاری این مفاصل درد کمری را ایجاد می‌کند که معمولاً مبهم و کشنده است.

نکته مهم این است که این درد ممکن است بیاید و برود. تکیه دادن به عقب یا چرخش به سمت مفصل آسیب‌دیده می‌تواند شدت درد را افزایش دهد. درد از ستون فقرات گردنی و سینه‌ای می‌تواند به ناحیه پشت سر گسترش یابد و سردردهای مزمن ایجاد کند؛ به طوری که در ستون فقرات کمری درد بیشتر به سمت باسن و ران کشیده می‌شود.

اگر التهاب مفاصل فاست ادامه یابد و مفاصل متورم بمانند، ممکن است به ریشه‌های عصبی عبوری از این مفاصل فشار وارد شود. این فشار می‌تواند علائم عصبی ایجاد کند از جمله بی‌حسی، گزگز، احساس سوزش و تیرکشندگی در بازوها یا پاها.

آسیب شلاقی و مفاصل فاست گردنی

آسیب شلاقی به استرس مکانیکی ناگهانی در ستون فقرات گردنی اشاره دارد که به خاطر کشیدگی سریع گردن ایجاد می‌شود و می‌تواند به عضلات، رباط‌ها، اعصاب و استخوان‌های همجوار آسیب وارد کند. شایع‌ترین سناریوی این نوع آسیب، تصادف اتومبیل است.

نتایج یک پژوهش بالینی درباره اختلالات مزمن ناشی از آسیب شلاقی نشان داد که مفاصل فاست گردنی در ۵۴ درصد از بیماران، منبع اصلی گردن‌درد بوده‌اند. در عمل بالینی ثابت شده که گردن‌درد و سردرد، به‌ویژه در مواردی که قسمت فوقانی ستون فقرات گردنی آسیب دیده، شایع‌ترین تظاهر آسیب‌های ناشی از شلاقی-فاست هستند.

تشخیص سندرم مفصل فاست

تشخیص دقیق سندرم مفصل فاست نیازمند ترکیبی از شرح حال دقیق، معاینه فیزیکی و تصویربرداری است. پزشک معالج در ابتدا درباره سابقه پزشکی، زمان شروع درد، آسیب‌های قبلی و وضعیت سلامت فعلی سؤال می‌کند.

در معاینه فیزیکی، ناحیه کمر و گردن از نظر حساسیت مورد بررسی قرار می‌گیرند. پزشک رفلکس‌های عضلانی را برای رد مشکلات عصبی ارزیابی کرده و دامنه حرکتی، وضعیت بدن و قدرت عضلانی را نیز می‌سنجد.

اگر شرح حال و معاینه فیزیکی کافی نباشند، از روش‌های تصویربرداری زیر استفاده می‌شود:

• رادیوگرافی استاندارد: برای بررسی شکستگی‌ها و تغییرات استخوانی.
• تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI): برای ارزیابی دیسک‌ها، اعصاب و بافت نرم.
• توموگرافی کامپیوتری (CT Scan): برای تصویرسازی دقیق ساختارهای استخوانی.
• اسکن استخوان: برای شناسایی نواحی التهاب.

علاوه بر این، الکترومیوگرافی و مطالعات هدایت عصبی می‌توانند فعالیت الکتریکی اعصاب و عضلات را اندازه‌گیری کرده و آسیب یا فشردگی عصبی را نشان دهند.

یکی از ابزارهای تشخیصی جالب، تزریق به مفصل فاست مشکوک است؛ ترکیبی از بی‌حس‌کننده موضعی و کورتیکواستروئید مستقیماً به مفصل آسیب‌دیده تزریق می‌شود و اگر درد پس از تزریق به طور قابل توجهی کاهش یابد، منبع اصلی درد را تأیید می‌کند.

گزینه‌های درمانی مفصل فاست

تزریقات در مفصل فاست

تزریقاتی که در تشخیص استفاده می‌شوند، همچنین می‌توانند برای درمان نیز به کار روند. این تزریقات کم‌تهاجمی، که به صورت بلوک عصبی یا تزریق داخل مفصلی انجام می‌شوند، ترکیبی از بی‌حس‌کننده موضعی و کورتیکواستروئید را به مفصل آسیب‌دیده می‌رسانند. بی‌حس‌کننده تسکین فوری را فراهم می‌کند و کورتیکواستروئید التهاب را کاهش می‌دهد تا اثر تسکینی طولانی‌مدت به وجود آید.

طبق راهنمای اجماعی متخصصان بین‌المللی، این تزریقات می‌توانند حتی در مواردی که درد چندین هفته یا چند ماه ادامه داشته، تسکین معناداری ایجاد کنند.

درمان‌های غیرجراحی تکمیلی

• استراحت هدفمند (نه بی‌تحرکی کامل).
• داروهای ضد التهاب، هم بدون نسخه و هم نسخه‌ای.
• سرما و گرما درمانی موضعی.
• فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی برای حمایت از ستون فقرات.
• آموزش وضعیت صحیح بدن در فعالیت‌های روزمره.
• دستکاری ستون فقرات.
• استفاده از کمربند (بریس) حمایتی.

چه زمانی درد مفصل فاست جدی می‌شود؟

اکثر بیماران با درمان‌های غیرجراحی به نتایج خوبی دست می‌یابند، اما اگر این روش‌ها پاسخگو نبودند، جراحی ریزوتومی یا ابلیشن با فرکانس رادیویی مطرح می‌شود. این روش به وسیله جریان الکتریکی یا مواد شیمیایی رشته‌های عصبی انتقال‌دهنده سیگنال درد را از کار می‌اندازد. طبق راهنمای متخصصان بین‌المللی، این روش در بیماران مناسب نتایج قابل توجه و پایداری دارد.

جراحی ممکن است برای موارد زیر نیز توصیه شود:

• شکستگی یا جابجایی مفاصل فاست.
• درد ناشی از بیماری تخریب دیسک.
• تومور یا کیست بزرگ که بر اعصاب فشار می‌آورد.

چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت؟

موارد زیر نیاز به ارزیابی پزشکی فوری دارند:

• کمردرد یا گردن‌درد که با استراحت و مسکن‌ها بهبود نمی‌یابند یا روز به روز بدتر می‌شوند.
• دردی که به بازوها یا پاها منتشر می‌شود.
• دردی که خواب را مختل کند یا فعالیت‌های روزمره را غیرممکن سازد.
• بی‌حسی، گزگز یا ضعف در اندام‌های فوقانی یا تحتانی.
• علائم همراه شامل تب، کاهش وزن بدون دلیل، خستگی یا بثورات پوستی.
• هرگونه اختلال در کنترل مثانه یا روده.
• دردی که به دنبال آسیب، زمین خوردن یا ضربه به کمر یا گردن به وجود آمده است.